Co naprawdę wiemy o wczesnym średniowieczu na ziemiach dzisiejszej Polski Wschodniej (wschodnia część woj. lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego), na tzw. pograniczu polsko-ruskim, na tle najnowszych badań?
Co oznaczało „państwo” w czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego, czyli zrozumieć moment przejścia od wspólnoty plemiennej do organizacji państwa polskiego?
Czy najnowsze ustalenia toczących się badań na terenie wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego w Czermnie przybliżą nas do odpowiedzi na te pytania?
Prowadzone są obecnie intensywne badania archeologiczne na terenie wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego w Czermnie nad rzeką Huczwą, gm. Tyszowce, powiat Tomaszów Lubelski w woj. lubelskim. Coraz więcej uzyskanych danych wskazuje na tożsamość Czermna z historycznym Czerwieniem, jednym z największych grodów tworzących umownie zwaną sieć Grodów Czerwieńskich (w X-XIII w.).
Istniejące do dziś w Czermnie fosy i ziemno-drewniane wały potwierdzają jego obronny charakter jako militarnej twierdzy. Ośrodek ten we wczesnym średniowieczu dynamicznie rozwijał się, do tego miejsca ściągali kupcy z odległych zakątków kontynentu, a rzeką Huczwą była możliwość spławiania towarów do Bugu. Rzeki łączyły ważne szlaki handlowe w kierunku północ – południe, m.in. z Rusią Kijowską. W dobie kształtowania się silnych i prężnie działających ośrodków obszar ten nad Bugiem zamieszkiwały plemiona Lędzian, Dulebów (Bużanie) – zaliczanych przez większość historyków do Słowian zachodnich. W X-XI w. toczono o te tereny walki między Polską Piastów a Rusią Kijowską Rurykowiczów.
Kres „złotego czasu” rozwoju Czermna przynoszą najazdy mongolskie z XIII w. na Ruś, jak i również prawdopodobnie zmiany w środowisku naturalnym.
ARCHEOLOGIA ŻYWA.
Prowadzone wykopaliska archeologiczne w Czermnie to element szerszej akcji badawczej, która prowadzona jest na dawnym pograniczu polsko-ruskim już od lat 50 tych. W ostatnich latach, dzięki otrzymanym grantom ośrodki naukowe: UMCS w Lublinie, Uniwersytet Rzeszowski, czy Instytut Historii i Kultury Europy Wschodniej w Lipsku w Niemczech wraz z instytucjami, jak np. Muzeum Regionalne im. dr. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim, mogą badać liczne znaleziska i prezentować najcenniejsze zabytki archeologiczne z Czermna.
Archeologia i współpracujące z nią interdyscyplinarne nauki, wraz z najnowszą techniką laboratoryjno-komputerową użytą do badań nad tym ośrodkiem, rzucają światło na jego historię, pomagają na nowo obrazować mapę wczesnego średniowiecza w Europie. W wyniku ostatnich odkryć kształtuje się nowe spojrzenie na polityczne i kulturowe znaczenie tego ośrodka, co może być kluczem do zrozumienia procesów jakie zachodziły na tzw. pograniczu polsko-ruskim we wczesnym średniowieczu.
Mezoregion Kotlina Tyszowiecka (zachodnia część Kotliny Hrubieszowskiej) w fizyczno-geograficznym podziale Polski należy do makroregionu Wyżyny Wołyńskiej. W widłach rzeki Sieniochy i Huczwy (dopływy Bugu), położony jest kompleks osadniczy w Czermnie. Gród i przylegające doń podgrodzia zajmują powierzchnię ok. 150 h. Miejsce jest naturalnie predysponowane do budowy obronnego zespołu osadniczego, położonego na dogodnym szlaku komunikacyjnym i handlowym na skalę międzynarodową, pomiędzy Polską Piastów i dalej na zachód i południe Europy, a Rusią Rurykowiczów i dalej na wschód oraz południe nad Morze Czarne, aż po strefę wpływów Bizancjum.
Obecnie badania archeologiczne wsparte najnowszymi technikami diagnostycznymi jak badania dendrologiczne, paleośrodowiskowe, po laboratoria do badań metalurgicznych i na podstawie datowań radiowęglowych, pomogły wyznaczyć już na VII-VIII w. początek wzmożonej aktywności osadniczej na tym terenie.
POCZĄTKI TRUDNEGO SĄSIEDZTWA.
Najstarsza kronika z XII w. opisująca dzieje Rusi, t.j. latopis Powieść z lat minionych wzmiankuje o grodzie Czerwień, że został zajęty w 981r. przez Włodzimierza Wielkiego (księcia Rusi Kijowskiej). Pod tym rokiem znajduje się słynne zdanie …Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które są i do dziś dnia pod Rusią… Z kolei w 1018r. grody Czerwieńskie przyłączył do swego dominium Bolesław Chrobry, a w 1031r. przechodzą w ręce Jarosława Mądrego (księcia Rusi Kijowskiej). Wzmianki o grodzie Czerwień pojawiają się również w Kronice halicko-wołyńskiej z XIII w. Na tym koniec informacji ze źródeł pisanych. To co wiemy o dziejach tego grodu, jego znaczeniu i przynależności dowiadujemy się już tylko z badań archeologicznych.
Należy podkreślić, że ziemie te stanowiły we wczesnym średniowieczu zachodnie peryferie Rusi Kijowskiej i tym samym przez nie (także we współczesnych granicach państw) przebiegała strefa pogranicza łacińsko-prawosławnego, zachodnio- i wschodniosłowiańskiego. Zasadnicze zmiany w tym względzie zachodzą w XIV wieku, kiedy terytorium byłych, tzw. Grodów Czerwieńskich znalazło się w obrębie Korony Królestwa Polskiego.
LICZNE ZNALEZISKA ARCHEOLOGICZNE MILITARIÓW, BIŻUTERII, CERAMIKI, PLOMB.
Liczne znaleziska grotów strzał i innych „militariów” świadczą o wojennych dziejach tego grodu. Czerwień jak każdy gród we wczesnym średniowieczu, spełniał przede wszystkim funkcję warowni broniącej wyznaczonego terytorium. Odnaleziono tutaj dużą ilość uzbrojenia i wyposażenia wojowników, jak groty włóczni, groty strzał, czy elementy uprzęży końskiej. Najprawdopodobniej na miejscu były wytwarzane groty strzał. Należały one zapewne do miejscowej ludności, ale także są dowodem ataków ze strony obcych najeźdźców.
Niektóre z odkrytych w regionie Lubelszczyzny militariów typu ostrogi, bądź miecze datowane na VIII/IX w., mogły być importem z kręgu karolińskiego (Europa zachodnia Francja/Niemcy). Świat Karolingów nie był jedynym z którym kontaktowała się lokalna elita. Znaleziska militariów jak również bogatej biżuterii informują nas o różnorodnych związkach Słowian z Kaganatem Awarskim, Wielkimi Morawami, koczowniczymi Węgrami i Rusią Kijowską, a tym samym z Bizancjum.
Wśród zabytków odkrytych w Czermnie wyróżniającą się kategorią są plomby (typ drohiczyński), czyli niewielkie krążki ołowiu (rzadziej prostokątne) z różnymi wizerunkami na awersie i rewersie. Plomby mogły pełnić funkcję płatniczą jako znaki targowe przywieszane do towarów.
Odnaleziono na stanowisku w Czermnie liczne znaleziska biżuterii szklanej, bardzo popularnej ozdoby stroju kobiecego szeroko rozpowszechnionej w Europie Środkowo-Wschodniej, w tym na Rusi. Wśród zabytków wchodzących w skład skarbów z Czermna wchodzą srebrne zawieszki, zausznice, lunula, wisiorek, paciory, zausznica, bransolety spiralne ze srebra jak i brązu. Jeden ze skarbów z wysokiej klasy bransoletami mankietowatymi mógł należeć do średniowiecznej „księżniczki”. Jednoznacznie należy podkreślić, że skarb reprezentuje „wysoki kunszt złotniczy”. Poziom sztuki złotniczej na Rusi Kijowskiej w X-XIV wieku był rzeczywiście wysoki. Należy podkreślić, że ten wysoki poziom umiejętności ruscy złotnicy zawdzięczają przede wszystkim wzorcom bizantyńskim, ale także wpływom arabskim czy wikińskim. Z Bizancjum napływało nad środkowy Dniepr wielu rzemieślników, którzy zaszczepili na Rusi stosowanie różnych technik zdobniczych. Żmudne prace konserwatorów zabytków z Krakowa oddają nam blask minionej świetności.
MOMENT PRZEJŚCIA OD WSPÓLNOTY PLEMIENNEJ DO ORGANIZACJI PAŃSTWA.
Prace archeologiczne w Czermnie są obiecującą perspektywą na znalezienie odpowiedź na wiele pytań dotyczących kształtowania się naszej wczesnopiastowskiej państwowości. Znaleziska dowodzą, że w drugiej połowie X stulecia na terenie, tzw. Grodów Czerwieńskich pojawiły się nowe elity społeczne. Być może istniała szansa na powstanie konkurencyjnego ośrodka państwowego dla Piastów i Rurykowiczów, gdyby pojawił się silny przywódca plemienia Lędzian na miarę Mieszka I i Bolesława Chrobrego, czy Włodzimierza Wielkiego. Tę tezę można rozwinąć tylko i wyłącznie w oparciu o badania archeologiczne, a grodzisko w Czermnie może odkryć przed nami jeszcze wiele tajemnic ze wczesnego średniowiecza.
Tymczasem podporządkowywanie rozległych terytoriów plemiennych pomiędzy Odrą a Wisłą jednemu ośrodkowi władzy ułatwiało ich identyfikację z panującą dynastią Piastów. Scalało mniejsze ośrodki plemion słowiańskiej społeczności w dużą organizację państwową, która działa wg tych samych wzorców, w tym m.in. budując liczne umocnienia i sieć grodów, oraz osadzając w nich swą załogę wojów. Co oczywiście sprzyjało stabilizacji, wzmocnieniu i sprawnemu zarządzaniu dużym terytorium, z którym musiały się liczyć sąsiednie potęgi. Dalej można było planować kolejne ekspansje. Piastowie budowali bezpieczeństwo kraju, tworząc zewnętrzny pierścień buforowych prowincji wg sprawdzonego karolińskiego modelu. Na południu Bolesław posiadał Czechy i część Moraw, wzdłuż Odry panował nad Milskiem i Łużycami, nadzorował przeprawy dolnej Odry i Noteci, od wschodu zdobył sieć „naszych” Grodów Czerwieńskich (wyprawa Chrobrego na Kijów w 1018r.). W okolicy grodu Wołyń (czyli dzisiejszego Gródka koło Hrubieszowa) doszło do bitwy nad Bugiem z wojskami Jarosława Mądrego, księcia Rusi Kijowskiej, którego nasz władca pokonał i mógł ruszyć dalej na Kijów. Wyobraźnia podpowiada, że odnaleziony w Dołhobyczowie miecz, datowany na X/XI w., mógł być świadkiem tej walki i być może brał w niej udział. Miecz ten jest wykonany z najwyższym kunsztem i dokładnością oraz jest bogato zdobiony srebrem i miedzią.
Eksplorując stanowisko archeologiczne w Czermnie, być może uda się dołożyć kolejny element do układanki z puzzli naszej historii i przybliżyć się do wyjaśnienia jak doszło do realizacji, tzw. „mitu założycielskiego” dziejów naszej państwowości.
Od pierwotnych struktur plemiennych Polan do wejścia na arenę narodów historycznych Regnum Poloniae potrzebne były: chrzest, wykupienie ciała św. Wojciecha i złożenia jego szczątków w katedrze gnieźnieńskiej, do której zaczęto pielgrzymować (urbs sacra), zjazd gnieźnieński wraz z włożeniem cesarskiego diademu przez cesarza Ottona III na głowę Bolesława Chrobrego, oraz wręczenie mu włóczni św. Maurycego z gwoździem z Krzyża Chrystusa. Do tego należy dodać odpowiednio prowadzoną politykę dynastyczną, która wiąże Piastów z dworami niemieckimi, czeskimi, węgierskimi i z Rusią Kijowską, poprzez przyłączenie kolejnych ziem na wschodzie, aż po koronację Bolesława Chrobrego 18.04.1025r. W ten sposób przechodzimy od legend O Popielu, którego zjadły myszy, O Piaście Kołodzieju do opowieści o wspólnocie politycznej i historycznej Regnum Poloniae. Polskę jako przestrzeń geograficzną zaczęto definiować jako przestrzeń polityczną, powstałą nie tylko w oparciu o militarne podboje, ale również w oparciu o symbole, tj. koronę i berło -symbole prawa i władzy. Swoją koronacją Bolesław Chrobry podniósł Polskę do rangi królestwa, a więc państwa suwerennego, a swojemu rodowi nadał monarszy majestat. Odwaga tej decyzji to wybicie się na podmiotowość- przyjęcia pełni praw i przywilejów, które płynęły z przynależności do chrześcijańskiego średniowiecznego uniwersum. Zdobył koronę na krótko, a po jego śmierci rozpoczęła się już regularna walka o tron. Jak to w średniowieczu.
Przyłączenie Grodów Czerwieńskich na wschodzie piastowskiego kraju zamyka tę opowieść o tym, gdzie kończy się Zachód, a zaczyna się Wschód. Bizantyjski Wschód ukształtował chrześcijańskie oblicze Rusi Kijowskiej. Decyzja o przyjęciu chrztu z Bizancjum przez księcia Włodzimierza Wielkiego w 988r., związała na stałe Ruś z obrządkiem wschodnim i zaważyła na jego losach na ponad tysiąc lat.
CO OZNACZA CZERMNO/CZERWIEŃ – ZŁOTE JABŁKO POLSKIEJ ARCHEOLOGII?
Warto wracać dziś do pytań o nasze początki, aby dostrzec w tym nasze dziedzictwo.
Najnowsze odkrycia badawcze i ustalenia zespołu interdyscyplinarnego na temat jaki charakter i znaczenie miało grodzisko w Czermnie dla tego regionu we wczesnym średniowieczu, pozwalają sformułować pogląd, że aby stworzyć we wczesnym średniowieczu zwarte państwo, należało osadzić je w trwałej strukturze kultury i religii z kręgu chrześcijaństwa (dynastia Piastów wprowadziła Polan do krwioobiegu kulturalnego Zachodu). Definiowanie w mediawistyce tylko zachodniego kierunku rozwoju naszego kraju i tym samym peryferyjności wobec wschodniofrankijskiego/niemieckiego cesarstwa, musi zostać uzupełniona. Należy zgodzić się z poglądem, że funkcje i znaczenie grodu we wczesnym średniowieczu jakim było Czermno, ma charakter pomostu pomiędzy wpływami z Bizancjum na wschodzie i zachodnim centrum Europy.
Nie ma przesady w tym, że znaczenie wczesnośredniowiecznego ośrodka w Czermnie można porównać na miarę znaczenia ośrodka w Poznaniu i Gnieźnie. Metaforą dla tak cenionego znaleziska o dużej wartości w archeologii, który daje nowe informacje na temat przeszłości może być „złote jabłko”. Jednocześnie uważam, że jego kulisty kształt oznacza idealną całość, ale złote jabłko jest przede wszystkim symbolem władzy i potęgi królewskiej.
Czermno- słowiański gród między wschodem a zachodem to ciągle wielki temat do odkrycia w historii.
Znajdująca się w Muzeum Regionalnym im. dr. Janusza Petera w Tomaszowie Lub. wystawa prezentuje znaleziska z grodziska w Czermnie, będące pozostałością, tzw. grodów czerwieńskich, historycznego terytorium z okresu kształtowania się początków Polski piastowskiej w X-XIII w. Jednocześnie z prowadzonymi pracami archeologicznymi prowadzona jest bogata akcja wydawnicza.
Podziękowania kieruję pracownikom Muzeum, przede wszystkim Pani mgr archeologii Jolancie Bagińskiej za poświęcony czas i wciągającą rozmowę o fascynujących odkryciach w Czermnie.
Bieżące efekty realizacji aktualnych grantów można obserwować na profilu, na Facebooku: Grody Czerwieńskie
Dotychczasowe publikacje dotyczące Grodów Czerwieńskich są udostępniane w zakładce „Publikacje”, a także na profilu academia.edu: Grody Czerwieńskie
Zapraszam do słuchania podcastu Słucham Historii.
Do usłyszenia.
Piątek z Historią na Roztoczu.
