Czyli dążenie do ideału.
Etyka, moralność, normy etyczne, powinności moralne – wszystkie te terminy krążą wokół wspólnego tematu działania człowieka i oceny tych działań ze względu na jego zgodność ze zwyczajowymi, obyczajowymi, społecznie ukształtowanymi normami zachowania, oceny tych zachowań, oraz analizy jak powinniśmy w danej sytuacji się zachować. Moralność dotyczy zachowania i jego oceny jako dobre, lub złe, natomiast etyka poddaje krytycznej analizie moralność by tworzyć na tej podstawie normy. Kodeksy etyczne to normy etyczne i powinności moralne dla określonych grup zawodowych lub instytucji.
Zastanówmy się, czym są kodeksy etyczne? Myślę, że odpowiedzi ludzi byłyby odmienne, gdyż punkty ciężkości rozkładałyby się w różnych miejscach. Definicje dostępne na różnych portalach internetowych mówią: „KODEKS ETYCZNY – skodyfikowany zbiór norm etycznych, określający sposób postępowania i zachowania człowieka w danej dziedzinie życia publicznego. W przypadku etyki urzędniczej kodeks etyczny jest jednym z podstawowych instrumentów służących harmonizacji postępowania i postaw funkcjonariuszy publicznych z powszechnie uznawanymi zasadami i wartościami etycznymi.”
Z wyżej zacytowanej definicji wynika, że normy i zasady w danych dziedzinach życia publicznego, społecznego, zawodowego, kulturalnego, politycznego, czy też prywatnego służą temu, by to życie było zgodne z zasadami dobrego, godnego zachowania, we wzajemnym szacunku, poszanowaniu godności, naszych potrzeb, różnorodności i by o tę różnorodność się nie rozbijało, a osobiste interesy, czy potrzeby by nie naruszały potrzeb innych ludzi. W naszym codziennym życiu, na każdym kroku podlegamy etycznym zakazom i nakazom, nie zdajemy sobie z tego sprawy. Od dziecka rodzice i opiekunowie uczą nas co jest dobre, a co złe, później w ten proces edukacji etycznej włącza się szkoła, środowisko, i też nasze własne refleksje. Czy to w szkole, pracy, galerii, w każdym z tych miejsc obowiązują zasady, które musimy respektować, jeśli dalej chcemy uczestniczyć w danej społeczności. Służą one naszemu wspólnemu dobru, to takie drogowskazy, które kulturowo wytworzyliśmy, by życie społeczne było lepsze.
Etyka w pogoni za zmieniającym się światem.
Postawy, zachowania, normy moralne czy etyczne, są cały czas obecne w życiu człowieka. Życie społeczne, kulturalne, polityczne, zmienia się pod wpływem rożnych czynników, tak wraz z tymi zmianami ulegają modyfikacjom etyczne wytyczne ludzkich postaw. Są oczywiście pewne niezmienne pożądane postawy, czy zachowania, np.; poszanowanie życia, godności, zdrowia. Otaczająca nas rzeczywistość zmienia się, świat i sposób naszego życia ulega modyfikacjom, etyka musi za tym podążać w wielu rożnych płaszczyznach – w medycynie są etyczne dylematy jak daleko możemy się posunąć, w badaniach, eksperymentach, ale też w leczeniu, np.: eutanazja, kiedy i czy mamy prawo decydować o odłączeniu aparatury podtrzymującej życie.
Intencje Sztucznej Inteligencji.
Sztuczna inteligencja, która w dzisiejszych czasach wykorzystywana jest do niemalże wszystkiego, gdyby miała dostęp do wszystkich danych bez zabezpieczeń i prywatności, mogłaby naprawdę zaszkodzić ludzkości. Manipulacja informacjami, cenzura i wolność słowa, to wszystko byłoby tak zagmatwane i nie zrozumiałe, że życie każdego człowieka byłoby zbyt chaotyczne. Sztuczna inteligencja daje ogromne możliwości ingerowania w życie ludzi i też trzeba zastanowić się, gdzie ustawić granice, której przekraczać nie należy, nie jest tak, że to oczywiste, intencje wykorzystania sztucznej inteligencji nie zawsze są czyste.
Pierwszy Kodeks Etyki-Przysięga Hipokratesa.
Lubimy myśleć, że człowiek mądry, inteligentny to człowiek z całą pewnością dobry, uczciwy – tak byłoby miło, ale to nie zawsze jest prawdą. Inteligencje może wykorzystać zarówno do złych jak i dobrych celów, to zależy od indywidualnych cech człowieka, jego aspiracji, marzeń, ambicji. Przekładając to na etykę zawodu, np.: lekarza – wydaje się, że świetny specjalista, mądry człowiek, wykształcony, kulturalny na pewno chce naszego dobra, zrobi wszystko co w jego mocy, użyje wiedzy medycznej i własnych zdolności, żeby nam pomóc. Wcale to nie musi być prawda, lekarz może powodowany chęcią zysku przedłużać leczenie, lub kłamać, że wie, jak nam pomóc i eksperymentować z leczeniem – znane są liczne przypadki nadużyć. Takie problemy i dylematy etyczne nie dotyczą wyłącznie lekarzy, lecz tak naprawdę każdej branży. Przysięga Hipokratesa składana przez lekarzy od starożytności, do dziś stanowi podstawę dzisiejszej etyki lekarskiej, to pierwowzór moralności wykonywania zawodu lekarza. Prawnicy, politycy, handlowcy, rzemieślnicy – każda z tych branż ma własne kodeksy etyczne (spisane lub zwyczajowe), normalizujące zachowania pożądane i takie, które są uznawane za niedopuszczalne. Co można lub nie lekarzowi, dyrektorowi, policjantowi, księdzu. Tak naprawdę każda dziedzina ma kodeks etyczny, który wskazuje,jak powinien się zachowywać jej przedstawiciel, jakimi wartościami kierować, a czego unikać.
Firmy dopracowują szczegóły zapisów swoich kodeksów, by jak najlepiej zaspokajać potrzeby klientów, istotne jest też, jak firmy chcą być postrzegane i by powszechna była wiedza, jakim wartościom hołdują. Świadomość w tym zakresie rośnie. Firmy, instytucje punkt ciężkości kładą na profesjonalizm, zadowoleniu klienta, prawdomówności, czy samorealizację pracowników. Ma to budować zaufanie i jakość, związaną z pracą człowieka i dobrem, które ma z tej pracy wynikać. Nadrzędną wartością, wynikająca z analizy jakimi wartościami powinni kierować się wykonujący różne zawody ludzie (oczywistym jest, że wartości te będą się różnić w zależności od rodzaju branży), jest godność człowieka. Szczególnie ma to znaczenie w zawodach, w których kontakt z klientem jest bezpośredni. Poza profesjonalizmem wynikającym z kwalifikacji, jakie posiada pracownik, bierze się też pod uwagę jego kompetencje moralne – czy są zgodne z oczekiwaniami pracodawcy.
Czy wpojone zasady moralne wystarczą, aby dobrze rozwiązywać problemy w pracy?
Przeciwnicy tworzenia kodeksów etyki zawodowej mówią, że do tego, aby dobrze wykonywać swoją pracę, rozstrzygać spory zawodowe wystarczy etyka uniwersalna – ogólna. Argumentują, że jeśli ktoś jest dobry i odpowiedzialny, ma głęboko wpojone zasady moralnego zachowania, to jest taki zarówno w życiu prywatnym, jak i w pracy. Natomiast osoba, wykazująca niemoralne zachowania, będzie również przejawiać je zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Zasadniczo tak jest, chociaż to nie wyczerpuje różnorodności sytuacji, z którymi się spotykamy. W pracy spotykamy się z określonymi zadaniami i problemami, i możemy sobie z nimi całkiem dobrze radzić, natomiast życie prywatne stawia nas w obliczu takich sytuacji, które wydają się bez wyjścia. Podejmujemy wtedy niestandardowe decyzje. W życiu zawodowym, zdarzają się takie sytuacje, które z punktu widzenia etyki uniwersalnej inaczej rozwiązujemy. W takich sytuacjach, właściwe zachowanie, powinna nam wskazać etyka zawodowa.
Tworzenie kodeksów etycznych odbywa się na dwa sposoby – albo jako zbiór wyidealizowanych norm i zasad, do których realizacji mamy dążyć, lub też jako zbiór zasymilowanych do potrzeb zawodu powszechnie funkcjonujących w kulturze norm, które są usystematyzowane, i odpowiednio zintegrowane. Kodeksy etyczne nie są normami prawnymi, to znaczy nie są przypisami prawa. Zawierają wskazania co jest zgodne z prawem, a co sprzeczne, co ze społecznego punktu widzenia jest etyczne i nieetyczne. Często normy w nich ustalane są nieco wyższe niż ogólnie przyjęte, ważne natomiast jest by mogły być spełnione – muszą być możliwe do realizacji; nie mogą to być wydumane ideały nie możliwe do osiągnięcia. By mogły być skuteczne, muszą być instrumenty, które będą weryfikować zachowania niezgodne z kodeksem etyki danego zawodu, i możliwość poniesienia kary, sankcji, np.: utrata licencji, wykreślenie z okręgowej listy adwokackiej.
Co by było, gdyby kodeksy etyczne nie istniały? Degradacja? Refleksje.
Gdyby większość zasad, których na co dzień przestrzegamy, czasami nawet nieświadomie, ponieważ pewne zachowania są dla nas tak oczywiste, nie były wymagane? To co? Nasze życie, bez kodeksów etycznych byłoby bardzo chaotyczne. W każdej chwili, w każdym miejscu na świecie mogłyby się dziać niewyobrażalne dla nas rzeczy. Moim zdaniem jednym z największych problemów byłaby degradacja moralna. Etyka definiuje jakie zachowania są dobre, a jakie złe. Bez niej, ciężko byłoby określać granice moralne, jakich ludzie nie powinni przekraczać. Kolejnym problemem byłby brak zaufania społeczeństwa. Refleksje dotyczące moralnego życia człowieka snuli już pierwsi filozofowie i przez tysiące lat naszej historii świadomość, rola, oraz postawy wzmacniane świadomymi refleksjami nad moralnością dają mam obraz współczesnej etyki i kodeksów przez nią tworzonych. Człowiek jako istota społeczna, będzie je rozwijał i jest potrzeba tworzenia ich dla poszczególnych grup społecznych i zawodowych. Kodeksy etyczne są dobrą podstawą do budowania zaufania między ludźmi. Bez nich budowanie zaufania byłoby dużo trudniejsze, więc tym samym współpraca między ludźmi byłaby utrudniona. Kolejnym, ale za to jakże dużym problemem byłaby współpraca między różnymi firmami. Wyobraźmy sobie tylko, jak wiele oszustw i korupcji występowałoby na rynku biznesowym, gdyby nie określone zasady i normy – lub inaczej, pomimo istnienia rozbudowanych kodeksów etycznych jest mnóstwo nadużyć, instrumenty pozwalające karać takie mechanizmy są wciąż udoskonalane. Weźmy dla przykładu walkę ze zorganizowaną przestępczością, zabezpieczamy, przewidujemy, tworzymy mechanizmy, przestępcy jednak zawsze znajdą sposób, by ominąć prawo. Podobnie jest z moralnością na poziomie, prywatnym, zawodowym, biznesowym, zawsze znajdzie się ktoś, kto stawia własne potrzeby ponad dobro wspólne.
Po co są kodeksy etyczne? – Mowa końcowa.
Na pytanie: Po co są kodeksy etyczne? Odpowiadamy w wielkim skrócie, że kodeksy etyczne ustalają normy i standardy jakimi powinni kierować się pracownicy zawodów, dla których są tworzone. Powinny stanowić podstawę dla właściwego wykonywania obowiązków, z drugiej zaś strony zabezpieczają interesy klientów, którzy mogą liczyć na rzetelne i uczciwe traktowanie, chroniąc ich interesy. Wszystko to daje nam poczucie bezpieczeństwa i buduje zaufanie do grup zawodowych, które wykonują swoją prace przestrzegając norm zawartych w kodeksach etycznych. Problemem czasami jest niewłaściwa interpretacja wytycznych zawartych w kodeksach etycznych, ale podobnie rzecz się ma z przepisami prawa, potrzeba tu zdrowego rozsądku i dobrej woli, by moc właściwie postępować. Wydaje się, że większy byłby chaos, gdyby normy w ogóle nie istniały. W istocie można czasami poczuć ograniczającą nasze działanie moc kodeksów etycznych, ale trzeba wtedy spojrzeć na cel jaki przyświeca ich tworzeniu. Wtedy zrozumiemy, że korzyści przewyższają straty. Satysfakcja z dobrze wykonanej pracy, zadowolenie klientów podnosi prestiż zawodu, czy instytucji. Mamy większą ochotę i radość w podnoszeniu własnych kwalifikacji, gdy jesteśmy cenieni za dotychczasowe wysiłki. Podnoszą się standardy, rośnie świadomość społeczna czego mażemy oczekiwać, ale też do czego dążyć. Uważam, że powinniśmy dążyć do ideałów, nawet jeśli nie zawsze możemy ich dosięgnąć.